Cynefin շրջանակը իրավիճակային կառավարման համար
Հայերեն թարգմանություն
Ինչ է դա
Cynefin շրջանակը մոդել է, որը իրավիճակը, խնդիրը, համատեքստը դասակարգում է չորս տարբեր տիրույթների։ Գաղափարն այն է, որ յուրաքանչյուր տիրույթ պահանջում է տարբեր արձագանք, տարբեր մոտեցում, որոշումների կայացման տարբեր գործընթաց, տարբեր լուծում։ Որոշելով, թե որ տիրույթին է պատկանում ընթացիկ իրավիճակը, մենք կարող ենք ընտրել ճիշտ մոտեցումը։ Բայց եթե սխալ որոշենք ընթացիկ իրավիճակի տիրույթը և կիրառենք այլ տիրույթի սխալ մոտեցում, կձախողվենք։ Իրավիճակները, իհարկե, ստատիկ չեն. ժամանակի ընթացքում դրանք մի տիրույթից անցնում են մյուսին։ Ուստի, երբ դրանք տեղաշարժվում են, մենք նույնպես պետք է փոխենք մեր մոտեցումը։ Սրանք են Cynefin շրջանակի հիմնական պնդումները։
Չորս տիրույթներն են՝ պարզ, բարդ (complicated), խճճված (complex) և քաոսային։
Այս դասակարգման հիմքում տվյալ իրավիճակում պատճառահետևանքային կապի բնույթն է։
Պարզ տիրույթում կանոնները հստակ են, պատճառահետևանքային կապերն ակնհայտ են։ Այստեղ արդեն կան լավագույն պրակտիկաներ, որոնք կարելի է պարզապես կիրառել։ Անհրաժեշտ գործողությունները սովորաբար ամրագրված են հստակ հրահանգներում և տեղեկատու աղյուսակներում։
Բարդ տիրույթում կապերն ակնհայտ չեն, դրանք պահանջում են փորձագետի վերլուծություն։ Սա փորձագետների և գիտելիքի տիրույթն է։ Եթե ունեք գիտելիք, կարող եք վերլուծել և գտնել ճիշտ եզրակացությունները և ճիշտ լուծումները։
Ինժեներական խնդիրները պատկանում են այս տիրույթին։ Պատճառահետևանքային կապեր կան, բայց դրանք տեսնելու համար փորձագիտություն է պետք։ Մենք գնում ենք համալսարան՝ այս տիրույթում աշխատելու համար։
Խճճված տիրույթում պատճառահետևանքային կապերը տեսանելի չեն նույնիսկ փորձագետներին։ Այս կապերին կարելի է հասնել միայն զոնդավորման, փորձարկումների և փորձերի միջոցով։ Այստեղ կապերն ի հայտ են գալիս օրինաչափությունների և զարգացող կանոնավորությունների միջոցով։ Սա հետազոտության տիրույթն է։
Քաոսային տիրույթում պատճառահետևանքային կապեր չկան։ Իրավիճակն անկայուն է և տուրբուլենտ։ Ամեն ինչ պատահական է, չկրկնվող, անկանխատեսելի և անճանաչելի։ Պետք է որքան հնարավոր է արագ դուրս գալ այս իրավիճակից՝ որոշակի կարգ և որոշակի սահմանափակումներ մտցնելով, և անցնել ցանկացած այլ վիճակի։ Հենց այստեղ պետք է կիրառվի ճգնաժամային կառավարումը։
Քաոսային և խճճված տիրույթները համարվում են «անկարգավորված» տիրույթներ, իսկ բարդ և պարզ տիրույթները՝ «կարգավորված»։
Իրավիճակները ստատիկ չեն։ Գործելով տարբեր տիրույթներում՝ մենք փաստացի իրավիճակը մի տիրույթից տեղափոխում ենք մյուսը։ Շարժումը սովորաբար քաոսայինից դեպի խճճված է, հետո դեպի բարդ, հետո դեպի պարզ։ Իսկ հետո՝ կրկին դեպի քաոսային։
Ստորև ներկայացված են Cynefin շրջանակի կիրառման մի քանի օրինակներ։
Cynefin-ը՝ կիրառված S-կորերի նկատմամբ
Տիրույթների միջև շարժումը կարելի է պատկերել նաև S-կորերի վրա, որտեղ քաոսային իրավիճակը համանման է կորից առաջ ընկած հատվածին, խճճված իրավիճակը՝ կորի սկզբին, բարդը՝ արագ աճի հատվածին, իսկ պարզը՝ կորի հասունության և լճացման մասին։
S-կորն ունի չորս հիմնական հատված՝
Ծագման հատված
Արագ աճի հատված
Հասունության հատված
Լճացման և անկման հատված
Ծագման հատվածում կորը դեռ նոր է։ Սա այն հատվածն է, որտեղ գյուտեր են արվում, որտեղ նոր հայեցակարգեր են փորձարկվում։ Գյուտերը և նոր հայեցակարգերը ծնվում են զոնդավորման, փորձարկումների և փորձերի միջոցով։ Cynefin շրջանակում սա համանման է խճճված տիրույթին։
S-կորի վրա գյուտն անցնում է նորարարության, և եթե այն հաջողակ է շուկայում, մենք արագ աճ ենք ապրում։ Սա S-կորի արագ աճի հատվածն է։ Cynefin-ում սա համանման է բարդ տիրույթին։ Դա այն պատճառով, որ բարդ տիրույթը փորձագետների տիրույթն է։ Այստեղ գյուտը կամ հայեցակարգը նախագծման և մշակման միջոցով վերածվում է արտադրանքի, իսկ արտադրանքները խթանվում և վաճառվում են մարքեթինգի և վաճառքի փորձագետների կողմից։
Այնուհետև S-կորն անցնում է հասունության հատված։ Սա մասշտաբավորման փուլն է։ Սա համանման է Cynefin-ի պարզ (կամ հստակ) տիրույթին։ Այստեղ արտադրանքն արդեն զանգվածաբար արտադրվում է, և արդյունավետությունը ձեռք է բերված։ Այսինքն՝ արտադրանքի արտադրությունը պարզապես հրահանգներին և տեղեկատու աղյուսակներին հետևելու հարց է։
Եվ վերջապես, S-կորը հասնում է լճացման և անկման հատվածին։ Այստեղ S-կորը դարձել է կոշտ և անկարող նորույթներ ներմուծելու։ Սա S-կորի ճգնաժամն է։ Cynefin-ում սա այն պահն է, երբ պարզից անցնում ենք քաոսային տիրույթ՝ միայն թե կրկին ելք փնտրելու դեպի խճճված տիրույթ և զոնդավորելու ու փորձարկելու նոր տեխնոլոգիաներ։
Ամփոփելով՝ կարող ենք եզրակացնել S-կորի և Cynefin-ի միջև հետևյալ համանմանությունները՝
Cynefin-ը՝ կիրառված Lego-ի նկատմամբ
Այժմ ցույց կտամ, թե ինչպես կարելի է Cynefin շրջանակը կիրառել Lego-ով կառուցման նկատմամբ։
Երեխան հենց նոր բացել է Lego-ի մասերի տուփը և մասերը թափել իր առջև։ Սա քաոս է։ Նա դեռ չգիտի, թե ինչ անել դրանց հետ։ Նա դեռ պատկերացում չունի, թե ինչ է ուզում կառուցել։ Մենք ակնհայտորեն քաոսային տիրույթում ենք։
Այնուհետև նա սկսում է պատահականորեն միավորել որոշ նման մասեր՝ իր առջև եղածից ինչ-որ իմաստ կազմելու համար։ Այս քայլով նա անցնում է խճճված տիրույթ։
Խճճված տիրույթում նա դեռ պատկերացում չունի, թե ինչ է ուզում կառուցել։ Բայց սկսում է միացնել որոշ մասեր, հետո ևս մի քանիսը այստեղ-այնտեղ, որի արդյունքում ի հայտ է գալիս որոշակի ձև։
Երբ պատկերը պարզվում է, նա անցնում է նախատիպի ստեղծմանը։ Սա կլինի անցումը բարդ տիրույթ։
Հիանալի է, այժմ նա ունի իր կառուցելիքի նախատիպը, բայց այն դեռ նախատիպ է։ Այժմ նա թղթի վրա հստակ գծագիր է անում և ավելացնում իր կառույցի չափերը։ Սա նման է ինժեներական նախագծի տեխնիկական պահանջին։ Սա բարդ տիրույթն է, քանի որ այստեղ անհրաժեշտ է որոշակի փորձագիտություն գծագրելու և գծագրեր կարդալու, համամասնություններն ու չափումները հասկանալու մեջ։
Այս տիրույթում մենք ստեղծում ենք ինժեներական նմուշը։
Այժմ երեխան ուզում է ամրագրել իր ստեղծածը, որպեսզի ուրիշները կարողանան նույն կառույցը հավաքել։ Դրա համար նա պետք է ստեղծի հավաքման հրահանգներ։ Հենց հրահանգներն են մեզ բարդ տիրույթից տանում պարզ տիրույթ։
Եվ վերջապես, կառույցը նորից ու նորից հավաքելու համար պետք է պարզապես հետևել հրահանգներին։ Շատ պարզ և շատ հստակ։ Այստեղ չեք կարող սխալվել։ Դուք պարզ տիրույթում եք։
Լավ, հետո՞ ինչ։
Վրա է հասնում ձանձրույթը, կառույցները քանդվում են, և մասերը վերադառնում են տուփ։
Այժմ նա պատրաստ է ամեն ինչ նորից սկսել՝ ուրիշ բան կառուցելու համար։ Մենք վերադարձել ենք քաոսային տիրույթ։
Այստեղ մենք անցանք քաոսայինից դեպի խճճված, դեպի բարդ, դեպի հստակ և ապա կրկին դեպի քաոսային։ Եվ խաղը նորից է սկսվում։
Cynefin-ը՝ կիրառված մանկական հեքիաթների նկատմամբ
Հեքիաթները սովորաբար սկսվում են ինչ-որ սովորական իրավիճակից։ Օրինակ՝ տղան տանն է, իր սենյակում։ Նա գիտի իր սենյակի յուրաքանչյուր անկյունը, գիտի իր սենյակի յուրաքանչյուր խաղալիքը և գիտի իր տան առօրյան։ Սա Cynefin շրջանակի պարզ տիրույթն է։
Ինչ-որ պահի վրա է հասնում ձանձրույթը։ Այդ ձանձրույթը հաղթահարելու համար նա պետք է դուրս գա իր խաղաղ տնից։ Նա ճամփա է ընկնում և հայտնվում մութ անտառում։ Աղմուկներ անտառի բոլոր անկյուններից, ոչ մի օրինաչափություն, ոչ մի հստակ արահետ, ոչ մի ակնհայտ կապ։ Սա Cynefin-ի քաոսային տիրույթն է։
Վրա է հասնում վախը, նա պետք է դուրս գա այստեղից։ Նա սկսում է վազել՝ ելք փնտրելով, բայց մոլորվել է։
Անտառում նա հանդիպում է խաբեբայի (баба-яга), որը փորձում է շփոթեցնել նրան և ավելի խորը քաշել անտառ, բայց նաև հանդիպում է իմաստուն կնոջ, որը խորհուրդ է տալիս նրան։ Այսպիսով, նա հանդիպում է և՛ չարին, և՛ բարուն։ Այս ամենը միավորելով՝ նա պետք է գտնի ելքը։ Նա փորձում է տարբեր արահետներ, փորձում է տարբեր մոտեցումներ։ Վերջապես նա գտնում է լույսը թունելի վերջում և հետևում այդ լույսին։ Սա Cynefin-ի խճճված տիրույթն է։
Այժմ, երբ նա տեսնում է լույսը (լուծումը), պետք է իրականացնի լուծումը։ Խնդիրը դեռ կա, բայց այժմ նա ունի լուծման գիտելիքը։ Հեքիաթներում խնդիրը սովորաբար պատկերվում է որպես չարագործ։ Նա պետք է սպանի չարագործին (լուծի խնդիրը), որպեսզի կարողանա բռնել տուն վերադարձի ճանապարհը։ Սա Cynefin-ի բարդ տիրույթն է։
Չարագործին հաջողությամբ սպանելուց հետո նա այժմ կարող է վերադառնալ տուն։ Նա հասնում է տուն և տեղավորվում։ Նա կրկին պարզ տիրույթում է, բայց այլևս փոքրիկ տղան չէ։ Նա մեծացել է՝ փորձառությունն ու գիտելիքը թիկունքում։
Բայց որոշ ժամանակ անց ձանձրույթը կրկին վրա է հասնում, և նա պետք է կրկին ճամփա ընկնի՝ միայն թե նորից հայտնվի քաոսային տիրույթում։
Եվ այդպես կյանքը շարունակվում է։
Cynefin-ը՝ կիրառված արտադրանքի մշակման կյանքի ցիկլի նկատմամբ
Փորձենք Cynefin շրջանակը կիրառել արտադրանքի մշակման կյանքի ցիկլի նկատմամբ։ Այստեղ սկսում ենք խնդրի դրվածքից։ Ստացել ենք խնդրի դրվածքը, բայց դեռ չգիտենք, թե ինչպես մոտենալ դրան։ Սահմանափակումները դեռ սահմանված չեն։ Սա քաոսային տիրույթն է։ Դրանից դուրս գալու համար պետք է խնդրին որոշ սահմանափակումներ և սահմաններ դնենք՝ մեր մոտեցումն ուղղորդելու համար։
Երբ սահմաններն ու սահմանափակումները սահմանված են, սկսվում է հետազոտական աշխատանքը։ Հետազոտությունը մոդելներ ստեղծելն է, համակարգը մոդելավորելը, զոնդավորելը, փորձարկելը և փորձելը։ Մենք պետք է հասնենք հայեցակարգային լուծման։ Սա խճճված տիրույթն է։ Երբ հայեցակարգն ապացուցված է POC-ով (հայեցակարգի ապացույց), հաստատվում են պատճառահետևանքային կապերը։ Այս փուլի վերջում աշխատում ենք նաև տեխնոլոգիական լուծման վրա, որն ավարտվում է նախատիպով։ Հենց նախատիպն է մեզ տանում բարդ տիրույթ։
Նախատիպն այժմ փոխանցվում է ինժեներական թիմին։ Նախատիպը վերածվում է տեխնիկական պահանջների փաստաթղթի, որից հետո սկսվում են արտադրանքի նախագծումն ու մշակումը։ Սա ինժեներական փորձագիտության տիրույթն է։ Այժմ մենք հաստատուն կերպով բարդ տիրույթում ենք։ Այս փուլն ավարտվում է V&V փորձարկումներով։
Երբ V&V փորձարկումներն ավարտված են, արտադրանքը պատրաստ է արտադրության կողմից արտադրվելու։ Արտադրությանն անցումը տեղի է ունենում արտադրելիության համար նախագծման (DFM) քայլի միջոցով։
DFM-ը մեզ տանում է ուղիղ արտադրություն։ Սկսում ենք գործընթացի նախագծումից, ապա ստեղծում ենք արտադրական հրահանգները։ Մենք հասել ենք պարզ տիրույթ, քանի որ արտադրությունը հստակ հրահանգներին հետևելն է։
Իսկ հետո սկսում ենք նոր խնդրի դրվածքով և նոր արտադրանքով, և ցիկլը կրկնվում է։
Cynefin-ը՝ կիրառված վաճառքի գործընթացի նկատմամբ
Cynefin շրջանակը կարող ենք կիրառել նաև դասական վաճառքի գործընթացի նկատմամբ։
Երբ վաճառողն այցելում է հաճախորդին, այցի արդյունքը սկզբում պարզ չէ։ Այստեղ մենք քաոսային տիրույթում ենք։ Որոշ կառուցվածք մտցնելու համար վաճառողը սկսում է փոքր զրույցից, ապա ներկայացնում իր ընկերությունը։ Նա ուզում է որքան հնարավոր է շուտ անցնել խճճված տիրույթ։ Այդ պատճառով ներկայացումը պետք է լինի որքան հնարավոր է կարճ։
Այնուհետև նա սկսում է «շոշափել» հաճախորդին՝ նրա կարիքներն ու մարտահրավերները հասկանալու համար։ Վաճառողը շատ հարցեր է տալիս և պարզապես լսում հաճախորդին։ Նա պետք է օրինաչափություն գտնի հաճախորդի մարտահրավերներում։ Այստեղ մենք խճճված տիրույթում ենք։ Վաճառողը սկսում է որոշ լուծումներ առաջարկել և սպասում է հաճախորդի պատասխաններին։ Սկզբում նա դեռ չգիտի, թե ինչի վրա պետք է կենտրոնանա։ Նա դեռ շոշափում է։ Ինչ-որ պահի պատկերը պարզվում է նրա համար, և այժմ նա կարող է անցնել գործարքի կնքման փուլին։
Երբ հաճախորդի կարիքները հստակ որոշված են, վաճառողն անցնում է իր առաջարկին։ Այստեղ նրան պետք են վաճառողի բոլոր հմտությունները՝ առաջարկ անելու համար՝ և՛ տեխնիկական, և՛ առևտրային, և գործարքը կնքելու համար։ Այստեղ մենք ակնհայտորեն բարդ տիրույթում ենք, քանի որ սա վաճառքի փորձագիտության տիրույթն է։
Երբ բարդ տիրույթում հաճախորդի հետ համաձայնություն է ձեռք բերվում, նա անցնում է պայմանագրի փուլին։ Սա արդեն պարզ է, քանի որ պայմանագրերը սովորաբար տիպային են, և խնդիրը պարզապես դատարկ տեղերը լրացնելն է։ Այստեղ մենք հասել ենք պարզ տիրույթ։
Երբ պայմանագիրը ստորագրված է, վաճառողը կարող է անցնել հաջորդ հաճախորդին, որտեղ նա կրկին սկսում է քաոսային տիրույթից։ Եվ այդպես շարունակ։
Cynefin-ը՝ կիրառված ԱԲ-ի նկատմամբ
Այստեղ հասնում ենք ԱԲ-ին վերաբերող մասին։ Իրականում ես հանգեցի Cynefin շրջանակին, երբ փնտրում էի ոլորտներ, որտեղ ԱԲ-ն չի կարող լավ աշխատել, և որտեղ անհրաժեշտ է մարդկային բանականությունը (HI)։
Ես պարզեցի, որ ԱԲ-ն գերազանց է պարզ տիրույթում, որտեղ բոլոր պատճառահետևանքային կապերն արդեն գտնված են, և հրահանգները հստակ են։ Պարզեցի, որ ԱԲ-ն կարող է զգալի չափով լավ աշխատել բարդ տիրույթում։ Այստեղ մարդկային բանականությունը դեռ շատ անհրաժեշտ է ԱԲ-ն ուղղորդելու և նրա աշխատանքը վավերացնելու համար։
ԱԲ-ն վատ է աշխատում խճճված տիրույթում։ Լավագույն դեպքում այն կարող է օգնել օրինաչափություններ բացահայտելու հարցում։ Բայց այն չի կարող գյուտեր անել և չի կարող նոր հայեցակարգային լուծումներ առաջարկել։ Այլ կերպ ասած՝ այն չի կարող ուղղորդել այն զոնդավորումն ու փորձարկումները, որոնք պահանջում է այս տիրույթը։ Իսկ քաոսային տիրույթում ԱԲ-ն լիովին անօգնական է։ Քաոսային տիրույթից դուրս գալը զուտ մարդկային վարժություն է։
Կարճ ասած՝ ԱԲ-ն աշխատում է կարգավորված տիրույթներում (ստորև նկարի կանաչ հատվածը) և վատ է աշխատում անկարգավորված տիրույթներում (ստորև նկարի կարմիր հատվածը)։
Եզրափակելով՝ պետք է մի վերջին դիտողություն անեմ։ Վերը բերված օրինակների ռիսկն այն է, որ մենք գուցե փորձել ենք տարբեր օրինակներ բռնի տեղավորել Cynefin շրջանակի մեջ։ Իրականում ամեն ինչ այդքան ճշգրիտ չէ, և համանմանությունները միշտ չէ, որ համընկնում են։ Օրինակների նպատակն էր ընթերցողների ուշադրությունը հրավիրել Cynefin շրջանակի հնարավոր կիրառությունների վրա։