Ինժեներական ասոցիացիան հրավիրվել էր մասնակցելու մայիսի 5-ին կայացած Yerevan Dialogue միջոցառման պանելային քննարկմանը։ Պանելի թեման էր՝ «Կրիտիկական հանքանյութեր, կիսահաղորդիչներ և Հարավային Կովկասը՝ որպես ներդրումային սահմանագիծ»։

Տրվեց հետևյալ հարցը՝

Ինժեներական ասոցիացիան պնդում է, որ Հայաստանը պետք է ծրագրային ապահովումից և ինժեներական ծառայություններից անցնի բարձր տեխնոլոգիական արտադրության։ Հաշվի առնելով, որ կիսահաղորդիչների մատակարարման շղթաների կայունությունն այժմ ԱՄՆ ազգային անվտանգության գերակա առաջնահերթություն է, և ընկերություններն ակտիվորեն ձգտում են նվազեցնել Ասիայում կենտրոնացած արտադրության ռիսկերը, արդյոք Հայաստանն ունի՞ իրատեսական ճանապարհ դառնալու առաջադեմ կիսահաղորդչային արտադրության վայր՝ ոչ միայն նախագծման և R&D-ի, և ի՞նչ պետք է տեղի ունենա, որ դա հնարավոր դառնա։

Պատասխանը կարող եք դիտել ստորև նշված YouTube ալիքում։

www.news.am կայքում հոդված հրապարակվեց հետևյալ վերնագրով՝ «Առանց արտադրության կլինենք ուղեղ՝ առանց մարմնի». Հայաստանը արդյունաբերական խաչմերուկում։ Այն ներառել է մեր պատասխանի բոլոր հիմնական կետերը։ Այն կարող եք գտնել այստեղ։

Ստորև ներկայացված է հոդվածի տեքստը։

----------------------------

Այսօր Հայաստանն ընկալվում է որպես ուժեղ ինժեներական դպրոց և համաշխարհային շուկայում նշանակալի տեխնոլոգիական ձեռքբերումներ ունեցող երկիր։ Սակայն, ըստ Հայաստանի ինժեներական ասոցիացիայի նախագահ Արամ Սալաթյանի, երկիրն այժմ կանգնած է հիմնական ռազմավարական ընտրության առջև՝ կմնա՞ արդյոք մշակումների կենտրոն, թե՞ կկարողանա անցնել արդյունաբերական արտադրության։

Գաղափարներ՝ առանց մոնետիզացիայի

Ելույթ ունենալով Yerevan Dialogue 2026 համաժողովում՝ Սալաթյանն ընդգծեց, որ Հայաստանում ինժեներական ոլորտն արդեն բարձր մակարդակի է հասել։ Այստեղ ստեղծվում են բարդ, համաշխարհային մրցունակ արտադրանքներ՝ ծրագրային լուծումներից մինչև բարձր տեխնոլոգիական էլեկտրոնային մշակումներ։ Սակայն, չնայած այս հաջողությանը, մի կարևոր հարց մնում է անպատասխան՝ որտե՞ղ է ձևավորվում հիմնական ավելացված արժեքը։

Նրա խոսքով՝ հայկական ինժեներական էկոհամակարգի զգալի մասն այժմ գործում է հետազոտության և նախագծման տրամաբանությամբ, մինչդեռ արդյունաբերական փուլը՝ վերջնական արտադրանքի արտադրությունը, մնում է երկրից դուրս։ Սա ստեղծում է կառուցվածքային անհավասարակշռություն, երբ Հայաստանը ստեղծում է գաղափարներ և տեխնոլոգիաներ, բայց չի մասնակցում դրանց մոնետիզացիայի ամբողջական ցիկլին։

Ծառայությունների տնտեսություն և «ուղեղների արտահոսքի» ռիսկ

Սալաթյանը դա ձևակերպում է բավականին ուղիղ՝ ցանկացած ինժեներական արտադրանք լիարժեք տնտեսական արժեք է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ հասնում է գործարանային արտադրության։ Հակառակ դեպքում երկիրը ռիսկի է դիմում ամրագրվել «դիզայն-հաուսի» դերում՝ մշակումների կենտրոն առանց արդյունաբերական միջուկի։ Նման մոդելում, զգուշացնում է նա, տնտեսությունը մնում է ծառայությունների վրա հիմնված և կորցնում է իր պոտենցիալ եկամտի զգալի մասը։

Ավելին, կա ավելի երկարաժամկետ ռիսկ։ Եթե երկիրը չզարգացնի արտադրությունը, ինժեներական տաղանդներն աստիճանաբար կտեղափոխվեն այնտեղ, որտեղ այդ փուլն արդեն գոյություն ունի։ Այսպիսով, երկիրը կարող է բախվել ոչ միայն տնտեսական էրոզիայի, այլև առկա ինժեներական դպրոցի մարդկային կապիտալի էրոզիայի։

Առաջին քայլը՝ OSAT հատվածի կամ նիշային ուղղությունների զարգացում

Խոսելով կիսահաղորդչային արդյունաբերության մասին՝ Սալաթյանը նշեց, որ Հայաստանն արդեն լուրջ ձեռքբերումներ ունի մի շարք ոլորտներում՝ չիպերի նախագծում, EDA գործիքներ, փորձարկում, վավերացում և չափումներ։ Ավելին, երկրում արդեն գործում են ընկերություններ, որոնք բարդ ինժեներական առաջադրանքներ են կատարում միջազգային հաճախորդների համար։ Սակայն, նրա խոսքով, սա դեռ ամբողջական ցիկլի արդյունաբերություն չէ։

Նա առաջարկում է արտադրություն մուտք գործելու երկու իրատեսական ճանապարհ։ Առաջինը OSAT (Outsourced Semiconductor Assembly and Test՝ կիսահաղորդիչների աութսորսինգային հավաքում և փորձարկում) հատվածի զարգացումն է, որը ներառում է միկրոչիպերի հավաքումը և փորձարկումը։ Սա կիսահաղորդիչների արտադրության վերջին փուլն է. այն չի պահանջում ամենաառաջադեմ տեխնոլոգիական գործընթացները, բայց թույլ է տալիս երկրին ինտեգրվել համաշխարհային արդյունաբերական շղթային։ Երկրորդ ճանապարհը նիշային ուղղությունների զարգացումն է՝ օպտիկական, ռադիոհաճախական և ուժային չիպեր, որտեղ համաշխարհային արդյունաբերությունը պակասորդ է ապրում, իսկ տեխնոլոգիական նորմերի պահանջներն ավելի ցածր են, քան առաջատար պրոցեսորներինը։

Էկոհամակարգի անհրաժեշտությունը

Սակայն Սալաթյանն ընդգծում է, որ նույնիսկ այս ուղղությունները հնարավոր չէ լուծել միայն առանձին ձեռնարկություններ ստեղծելով։ Անհրաժեշտ է էկոհամակարգ՝ արդյունաբերական-տեխնոլոգիական միջավայր, որտեղ արտադրությունը, ինժեներական ծառայությունները, սարքավորումները և ենթակառուցվածքները միավորված են մեկ համակարգում։ Նա առաջարկում է «գործարան-քաղաքի» (factory city) մոդել, որտեղ մուտքի խոչընդոտների նվազեցումը, ընդհանուր ենթակառուցվածքը և կոմպետենցիաների կենտրոնացումը թույլ են տալիս արագացված անցում կատարել մշակումից արտադրության։

Հատուկ դեր, նրա խոսքով, պետք է խաղան այսպես կոչված խարիսխ ընկերությունները՝ խոշոր միջազգային խաղացողներ, որոնք ունակ են իրենց շուրջ արդյունաբերական էկոհամակարգ գործարկել։ Պատմականորեն, նշում է նա, հենց նման ընկերություններն են դարձել Հայաստանի ինժեներական ոլորտի աճի կետեր, և նմանատիպ էֆեկտ հնարավոր է նաև արտադրությունում։

Ի վերջո, ինչպես ընդգծում է Սալաթյանը, խոսքը ոչ միայն կոնկրետ արդյունաբերության զարգացման, այլ ընդհանուր առմամբ տնտեսական մոդելի ընտրության մասին է։ Հայաստանն արդեն ապացուցել է, որ կարող է տեխնոլոգիաներ ստեղծել։ Այժմ հարցն այն է, թե արդյոք այն կկարողանա այդ առավելությունը վերածել ամբողջական արդյունաբերական ցիկլի, թե կմնա մի երկիր, որտեղ գաղափարներ են ծնվում, բայց արտադրանքներ չեն արվում։

----------------------------

Տեքստը հայերենով՝ այստեղ, ռուսերենով՝ այստեղ։