Մտածողության մասին բազմաթիվ տեսություններ կան։ Այս համարում ներկայացված են մտածողության չորս տեսակ՝ ճանաչողական զարգացման մակարդակները, ճանաչողական զարգացման բարձրագույն մակարդակները, մտածողության ինժեներական մակարդակները և մտածողության ընկերության մակարդակները։
Մեր դասընթացները նախագծելիս և ուսանողներին մեր ընկերությունների նախագծերում ներգրավելիս ցանկալի է, որ այս բոլոր տեսակներին այս կամ այն կերպ դիտավորյալ անդրադառնանք։ Դա յուրաքանչյուր դասընթաց և յուրաքանչյուր նախագիծ վերածում է ամբողջական զարգացման թե՛ ուսանողների, թե՛ դասախոսների համար։
Ինչպես նախագծել դասընթաց՝ ճանաչողական զարգացման մակարդակներ
Հեղինակ՝ Rama, Engineering Association
Հայերեն թարգմանություն
Մարդու ուսուցման գործընթացն անցնում է ճանաչողական զարգացման տարբեր փուլերով։
Տաղանդների զարգացման համակարգի (TDS) համար դասընթացներ նախագծելիս պետք է պլանավորենք ուսանողի մոտ ճանաչողական զարգացման բոլոր մակարդակների զարգացումը։
Համապատասխանաբար, դասավանդման գործընթացը պետք է արտացոլի այդ մակարդակները, և թեստերը նույնպես պետք է արտացոլեն դրանք։
Կան ճանաչողական զարգացման վեց մակարդակներ, որոնք մշակվել են Բենջամին Բլումի կողմից և հայտնի են որպես ուսուցման Բլումի տաքսոնոմիա։ Ստորև ներկայացնում եմ այդ մակարդակները՝ պատճենված համացանցից։
Գիտելիք/Հիշել. փաստերի, տերմինների կամ հիմնական տեղեկատվության վերհիշում։
Ըմբռնում/Հասկանալ. հասկանալ նյութը և ընկալել իմաստը։
Կիրառում/Կիրառել. օգտագործել գիտելիքը գործնական իրավիճակներում։
Վերլուծություն/Վերլուծել. տեղեկատվությունը մասերի բաժանել՝ կապերը հասկանալու համար։
Գնահատում/Դատել. դատողություններ անել չափանիշների և ստանդարտների հիման վրա։
Սինթեզ/Ստեղծել. միավորել տեղեկատվությունը՝ նոր գաղափար ձևավորելու կամ լուծումներ առաջարկելու համար։
Ստորև յուրաքանչյուր մակարդակի նկարագրությունն է, կրկին պատճենված համացանցից։
Գիտելիք։ Հիշողություն։ Իմանալու պատրանք։ Անկենդան տեղեկատվություն։ Տեղեկատվության անգիր սերտում։ Ոչ մի խորաթափանցություն, ոչ մի խորություն, ոչ մի փոխակերպում։
Ըմբռնում։ Իմաստի ծնունդը։ Փաստերի ըմբռնում։ Միտքը՝ որպես մշակիչ, ոչ թե պահեստ։ Բացատրել գաղափարները սեփական բառերով, ամփոփել հասկացությունները, մեկնաբանել իմաստը, կապել տեղեկատվության տարբեր կտորներ։ Վերաձևել տեղեկատվությունը՝ պարզեցնելով այն։ Ամփոփում։ Տեղեկատվության յուրացում։ Տեղեկատվության օգտագործում իրական իրավիճակում։ Գաղափարի ըմբռնում։ Բարդությունը վերածել իմաստալից մի բանի։ Դասավանդումը մարդկանց մտածել ստիպելն է, ոչ թե տեղեկատվություն փոխանցելը։ Բորբոքել մտածողությունը։ Կասկածի տակ դնել գաղափարները։ Ըմբռնումը ջանք է պահանջում, ոչ թե ճանաչում։
Կիրառում։ Որտեղ գիտելիքը դառնում է ուժ։ Ըմբռնումը տալիս է իմաստ, կիրառումը՝ նպատակ։ Ըմբռնումից դեպի գործողություն։ Որտեղ տեսությունը հանդիպում է իրականությանը։ Գաղափարներն այլևս աբստրակտ չեն, այլ գործառական։ Լուծել խնդիրներ, իրականացնել հայեցակարգեր, հարմարեցնել գիտելիքը նոր իրավիճակներին։ Իրական ուսուցումը սկսում է դրսևորվել։ Բանաձևի օգտագործում իրական խնդիր լուծելու համար։ Գաղափարների հետ ինչ-որ բան անել։ Գիտելիքը կիրառելու հնարավորություններ տալ։ Իրական աշխարհի խնդիրներ։ Առանց դրա գիտելիքը մնում է պասիվ։ Ասա ինձ, և ես կմոռանամ, սովորեցրու ինձ, և ես կհիշեմ, ներգրավիր ինձ, և ես կհասկանամ։ Ըմբռնումը խորանում է, երբ այն օգտագործվում է։ Ակտիվ ուսուցում՝ արմատավորված փորձառության մեջ։ Գիտելիքը աշխարհի հետ փոխազդելու համար է։ Մասնակիցներ, ոչ թե դիտորդներ։ Խրված տեսության և իրականության միջև։ Խնդիրների լուծում։
Վերլուծություն։ Պատրանքի կոտրում։ Ոչ թե օգտագործել գիտելիքը, այլ կասկածի տակ դնել այն։ Հարցնել՝ ինչո՞ւ։ Ինչո՞ւ տեղի ունեցավ սա, ի՞նչն առաջացրեց այն։ Ի՞նչ է թաքնված մակերեսի տակ։ Մասնատել գաղափարները, ուսումնասիրել կապերը, բացահայտել օրինաչափությունները, բացահայտել դրդապատճառները։ Նայել տեղեկատվության կափարիչի տակ։ Համեմատել, դասակարգել, կասկածել, վիճարկել։ Սկսվում է իրական քննադատական մտածողությունը։ Կասկածել, վիճարկել, ավելի խորը փորել։ Տարբերել ճշմարտությունը մանիպուլյացիայից։ Մտքի որակը բացահայտվում է նրա հարցերով, ոչ թե պատասխաններով։ Վերլուծությունն ավելի լավ հարցեր տալու մասին է։
Գնահատում։ Դատողության ծնունդը։ Որոշել, թե ինչն է ճիշտ, ինչը՝ սխալ, ինչն է արժեքավոր, և ինչը՝ ոչ։ Գնահատումն այն է, որտեղ գիտելիքը դառնում է իմաստություն։ Կասկածի տակ դնել պնդումները, ստուգել գաղափարները։ Կշռել ապացույցները, ձևավորել հիմնավորված եզրակացություններ։ Համեմատել տեսակետները, քննադատել փաստարկները, որոշել, թե ինչն է իսկապես արժեքավոր։ Սա կույր կարծիք չէ, այլ տեղեկացված դատողություն։ Որ առաջնորդներին աջակցել, ճշգրտությունը ստուգող գիտնական, աշխատանքը գնահատող ղեկավար՝ առօրյա ընտրություններում։ Ընտրել, թե ինչին հավատալ, ինչին վստահել, ինչը մերժել։ Առանց գիտելիքի գնահատելու ոչինչ չունես, առանց ըմբռնման սխալ ես մեկնաբանում, առանց կիրառման մտածողությունդ մնում է տեսական, առանց վերլուծության չես տեսնում ավելի խորը օրինաչափությունները, առանց ստեղծման չես կարող պատկերացնել այլընտրանքներ։ Դա պահանջում է մտքի լիարժեք զարգացում։ Հրաժարում ամեն ինչ արտաքին տեսքով ընդունելուց։
Ստեղծում՝ ստեղծելու ուժը։ Մտածողությունը դադարում է սպառել աշխարհը և սկսում է կառուցել այն։ Գիտելիքի, ըմբռնման, վերլուծության միավորում նոր բանի մեջ։ Գաղափարների ստեղծում։ Նորարարություն։ Գրող, որը ցրված գաղափարներից պատմություն է ստեղծում, գիտնական, որը նոր վարկած է ձևակերպում, ձեռներեց, որը կառուցում է մի բան, որը նախկինում գոյություն չուներ։ Կտորները միավորվում են՝ ոչ պատահականորեն, այլ իմաստալից կերպով՝ ձևավորելով ինչ-որ ինքնատիպ բան։ Երևակայությունն ավելի կարևոր է, քան գիտելիքը։ Բարդությունը հնարավոր չէ լուծել հին գաղափարներով, այն պահանջում է նոր մտածողություն, նոր հեռանկարներ, նոր լուծումներ։ Ոչ թե գտնել ճիշտ պատասխանը, այլ ստեղծել նորը։ Ինքնատիպություն, ոչ թե ճշգրտություն։ Ինքնուրույն մտածողություն։ Պատկերացնել, թե ինչ կարելի էր անել, ոչ միայն իմանալ, թե ինչ է արդեն արված։
Այս մոտեցումն օգնում է նաև նախագծել թեստերի, քննությունների և գնահատման համար ուսանողներին տրվող հարցերը։ Յուրաքանչյուր ճանաչողական մակարդակ կպահանջի որոշակի տեսակի հարցեր, որոնք պետք է նախապես սահմանվեն։
Ճանաչողական զարգացման բարձրագույն մակարդակներ
Հեղինակ՝ Rama, Engineering Association
Հայերեն թարգմանություն
Բլումի տաքսոնոմիան վերաբերում է կոնկրետ առարկայի ուսուցմանը։ Այն շարժվում է ճանաչողության ցածր մակարդակից դեպի բարձր մակարդակ։ Բայց կան մտածողության ավելի բարձր մակարդակներ։ Ես ընտրեցի մտածողության հետևյալ մակարդակները, որոնք ամենակարևորը համարեցի։
Համակարգային մտածողություն. մասերը ամբողջի մեջ և ամբողջը մասերի մեջ տեսնելու ունակություն։
Համատեքստային մտածողություն. թեման իր ավելի լայն համատեքստում (գերհամակարգ, պանարխիա) տեսնելու ունակություն։
Մտածողության ինժեներական մակարդակներ
Հեղինակ՝ Rama, Engineering Association
Հայերեն թարգմանություն
Ճարտարագիտությունը հասարակության մարտահրավերներին տեխնիկական լուծումներ տալն է։ Դա ըստ էության ստեղծագործական գործընթաց է։ Այստեղ շատ բան կարելի էր գրել։ Սակայն կենտրոնանում եմ մտածողության հետևյալ մակարդակների վրա, որոնք Բլումի տաքսոնոմիայի «Ստեղծում» մակարդակի ներսում գտնվող մակարդակներ են՝
Բայց կան մտածողության բազմաթիվ այլ եղանակներ, որոնք պետք է զարգացվեն ժամանակի ընթացքում։
Ստորև ներկայացված են ընկերության մակարդակում զարգացող մակարդակներից մի քանիսը (ոչ բոլորը)։ Քանի որ TDS-ի ուսանողները հենց սկզբից ներգրավված են ընկերությունների նախագծերում, ցանկալի է, որ ուսանողները նախագծերի ընթացքում ծանոթանան մտածողության այս տեսակներին։
Այստեղ մտածողությունը շարժվում է բարձր մակարդակից դեպի ցածր մակարդակներ։
Առաքելական մտածողություն. ընկերությանը նպատակ և իմաստ տալու ունակություն։
Տեսլական մտածողություն. դեպի նպատակ տանող ճանապարհը պատկերացնելու ունակություն։
Մասնագիտական մտածողություն. պլանում նախատեսված գործողությունները կատարելու ունակություն։
Յուրաքանչյուր նախագիծ կարելի է սկսել վերը նշված մտածողական գործընթացները մատնանշելով։ Դա ուսանողին ասում է, թե ինչու է ընկերությունն աշխատում այս նախագծի վրա, ինչպես է այս նախագիծը հայտնվել ընկերությունում, ինչպես են կազմակերպված գործընթացները ընկերության ներսում, ովքեր էին մրցակիցները, … Սա նախագիծը կարմատավորի իրականության մեջ՝ այլ ոչ թե կթողնի այն պարզապես կրթական նախագիծ։
